Ram Rameti Rameti by Rahul Deshpande राम रामेति रामेति

काही पुस्तकं वाचून संपतात. काही पुस्तकं मात्र वाचताना अधूनमधून थांबवतात. एखादं पान उलटण्याआधी काही क्षण त्याच विचारात राहायला लावतात. डॉ. राहुल देशपांडे दादा यांचं ‘राम रामेति रामेति’ हे माझ्यासाठी दुसऱ्या प्रकारचं पुस्तक ठरलं. रामकथा आपल्यापैकी बहुतेकांना माहीत आहे. पात्रं माहीत आहेत, प्रसंग माहीत आहेत आणि अनेक प्रसंगांचे शेवटही माहीत आहेत. त्यामुळे रामायणावरचं एखादं पुस्तक वाचताना पुढे काय होणार? ही उत्सुकता तशी नसतेच. पण या पुस्तकाची गंमत वेगळी आहे. इथे प्रश्न काय घडलं? हा नाही; अनेकदा प्रश्न असतो — जे घडलं, त्याकडे आपण आणखी कोणत्या नजरेने पाहू शकतो? मला विशेष भावलेला एक संदर्भ म्हणजे अंगदाचा. अंगद हा वालीचा पुत्र. वालीचा वध रामाने केलेला. मग तोच अंगद रामाच्या बाजूने कसा उभा राहतो? वरवर पाहता हा अगदी स्वाभाविक वाटणारा प्रश्न आहे. पण दादा या प्रश्नातून आपल्याला केवळ अंगद समजावून सांगत नाहीत; ते नकळत रामाकडे पाहण्याची आपली दृष्टीच थोडी बदलतात. एखाद्या व्यक्तीचं मूल्यमापन केवळ आपल्या वैयक्तिक दुःखाच्या किंवा नात्याच्या चौकटीतून करायचं, की त्यापलीकडे जाऊन त्याच्या कृतीमागचं व्यापक सत्य पाहायचं — हा विचार तिथे मनात रेंगाळत राहिला. तसाच कुंभकर्णाचा प्रसंग. कुंभकर्णाला रावणाचं चुकतंय हे माहीत आहे. तो त्याला ते स्पष्टपणे सांगतोही. तरी शेवटी तो त्याच्यासोबत उभा राहतो. हा प्रसंग वाचताना योग्य-अयोग्याच्या नेहमीच्या सरळ विभागणीपलीकडे विचार सुरू होतो. एखाद्याच्या चुकीला चूक म्हणणं आणि तरीही एका विशिष्ट भूमिकेतून आपलं कर्तव्य निभावणं—या दोन गोष्टी एकाच वेळी शक्य आहेत का? निष्ठा, कर्तव्य आणि नैतिकता यांच्यात संघर्ष निर्माण झाला तर माणसाने नेमकं कुठे उभं राहावं? दादांनी कुंभकर्णाच्या माध्यमातून मांडलेला हा कर्तव्याचा पैलू मला विशेष विचार करायला लावणारा वाटला. कारण उत्तर देण्यापेक्षा तो आपल्यासमोर प्रश्न ठेवतो. आणि कदाचित या पुस्तकाचं मला सर्वाधिक आवडलेलं वैशिष्ट्य हेच आहे—ते प्रत्येक वेळी निष्कर्ष देण्याची घाई करत नाही; विचार करण्यासाठी एक नवी खिडकी उघडतं. सीतेच्या त्यागाचा प्रसंगही असाच. हा प्रसंग रामकथेतील सर्वाधिक अस्वस्थ करणाऱ्या प्रसंगांपैकी एक. रामाने सीतेचा त्याग का केला, या प्रश्नाकडे दादा रामाकडे केवळ पती म्हणून न पाहता राजा म्हणून पाहण्याचा एक दृष्टिकोन देतात. व्यक्ती म्हणून राम आणि राजा म्हणून राम—या दोन भूमिकांमधील संघर्ष लक्षात घेतला की त्या प्रसंगाची चर्चा एका वेगळ्याच पातळीवर जाते. तो दृष्टिकोन प्रत्येक वाचकाला पूर्णतः पटेलच असं नाही. मलाही तो वाचताना काही वेगळे प्रश्न पडले. पण मला वाटतं, चांगल्या पुस्तकाचं काम आपल्याला प्रत्येक उत्तर पटवून देणं नसतंच. आपण आजवर ज्या उत्तराला अंतिम मानलं होतं, त्याबद्दल पुन्हा प्रश्न पडायला लावणं हेही चांगल्या पुस्तकाचं मोठं यश असतं. या पुस्तकात असे अनेक क्षण आले की वाचन काही काळ थांबलं आणि विचार सुरू झाला. आणखी एक गोष्ट विशेष आवडली ती म्हणजे भाषा. पुस्तक वाचताना आपण एखादा गंभीर धार्मिक किंवा तात्त्विक ग्रंथ वाचतो आहोत असा भार कुठे जाणवत नाही. उलट, राहुलदादांना ज्यांनी प्रत्यक्ष ऐकलं आहे त्यांना कदाचित माझ्यासारखंच वाटेल—दादा समोर बसले आहेत आणि त्यांच्या नेहमीच्या सहज, conversational शैलीत आपल्याशी बोलत आहेत. मध्ये एखादा प्रसंग सांगत आहेत, मग त्यातून एखादा प्रश्न टाकत आहेत आणि पुढचं उत्तर सांगण्याआधी जणू म्हणत आहेत, “आता याचा जरा असा विचार करून बघ…” त्यामुळे पुस्तकातील विचार गंभीर असले तरी वाचन जड होत नाही. उलट संवाद पुढे कुठे जातोय याची उत्सुकता टिकून राहते. मी हे संपूर्ण पुस्तक अवघ्या दोन दिवसांत वाचून काढलं. वेगाने वाचलं याचा अर्थ ते फक्त सहज वाचनीय आहे असा नाही. गंमत अशी की पुस्तक वेगाने पुढे सरकत होतं, पण काही विचार मात्र मला जागोजागी थांबवत होते. रामायण हजारो वर्षांपासून सांगितलं जात आहे. त्यामुळे आज रामायणावर लिहिताना नवीन कथा सांगणं कदाचित शक्यही नाही. पण परिचित कथेकडे पाहण्यासाठी एखादी नवी जागा शोधून देणं शक्य आहे. ‘राम रामेति रामेति’ मला अशीच एक नवी जागा देऊन गेलं. रामाकडे पाहण्याची. अंगदाकडे पुन्हा पाहण्याची. कुंभकर्णाला केवळ रावणाचा भाऊ म्हणून न पाहण्याची. आणि कदाचित सर्वांत महत्त्वाचं म्हणजे—रामायणातील पात्रांकडे पाहताना नकळत स्वतःच्या निर्णयांकडे, निष्ठांकडे, कर्तव्यांकडे आणि भूमिकांकडेही पुन्हा एकदा पाहण्याची. पुस्तक संपलं. पण त्याने विचारायला लावलेले काही प्रश्न अजून संपलेले नाहीत. आणि माझ्यासाठी, एखाद्या पुस्तकाबद्दल यापेक्षा चांगली प्रतिक्रिया दुसरी कोणती असू शकते?